سیره امامان
سجاد
مختصات: ۲۴.۴۶۷۲° شمالی ۳۹.۶۱۶° شرقی
 زین العابدین |
|
|---|---|
 |
|
| نقش | چهارمین امام شیعیان |
| نام | زین العابدین |
| کنیه | ابو محمد |
| زادگاه | مدینه و به روایتی کوفه |
| مدفن | قبرستان بقیع، مدینه |
| لقب(ها) |
زینالعابدین |
| پدر | حسین بن علی |
| مادر | غزاله یا سُلافه و یا بنابر روایات شیعه شهربانو |
| همسر(ان) | فاطمه دختر حسن بن علی |
| فرزند(ان) | محمد باقر، زید بن علی |
| طول عمر |
پیش از امامت ۲۳ سال (سال ۶۱ تا ۹۵ پس از هجرت) |
ابومحمد علی بن حسین السجّاد چهارمین امام شیعیان ملقب و مشهور به سجاد و زینالعابدین که علی اصغر نیز از القاب وی است.[۱] در سال ۳۶ سال ۳۸ هجری (صحیحترین قول)[۲][۳][۴] و درگذشتهٔ ۱۲[۵] یا ۱۸[۶] یا ۲۵[۷] محرم سال ۹۵ هجری، پدرش حسین بن علی و مادرش، به اعتقاد بسیاری از شیعیان و تعدادی از سنیها، شهربانو دختر یزدگرد سوم ساسانی (پادشاه ایران) بود.[۸][۹][۱۰] ولی به روایت ابن قتیبه و ابن سعد مادر وی کنیزی از اهالی سند دانسته شدهاست، نام این کنیز را غزاله یا سُلافه آوردهاند.[۱۱]
محتویات
کنیه و القاب
کنیهٔ علی بن حسین «ابومحمّد»[۱۲] و «ابوالحسن ثانی»[۱۳] است. القابشان نیز «زین العابدین»، «سجّاد»، «سید العابدین»، «زکی»، «امین» و «ذو الثّفنات» میباشد.[۱۴][۱۵]
در کتابهای متاخر شیعی، او را علی اوسط دانسته و علی اصغر را کودک شیرخواری میدانند که در حادثه کربلا کشته شد. در کتابهای قدیمی تر چون تاریخ یعقوبی که خود شیعی مذهب بود، علی اصغر همین سجاد است. چراکه او ۲۳ سال داشت که کودک دیگر زاده شد و طبعا در طی این ۲۳ سال او را علی اصغر می نامیدند و نه علی اوسط.
پیش از امامت
او دو سال در دوران امامت علی، ۱۰ سال در دوران امامت حسن بن علی (امام دوم شیعیان) و یازده سال در دوران امامت پدرش حسین بن علی زیست.[۱۶]
خطبه در مجلس یزید
علی بن حسین که در حادثه کربلا به دلیل بیماری کشته نشده بود و همراه عمه اش زینب به اسیری به شام برده شده بود در مجلس یزید خطبه مشهوری خواند که مردم را تحت تاثیر قرار داد و تاثیر این خطبه چنان بود که او را به همراه سایر اسیران با احترام به مدینه برگرداندند. در بخشی از خطبه آمده است "ى مردم! من فرزند مكه و منايم ...من پسر اولين كسى هستم از مؤمنين كه دعوت خدا و پيامبر را پذيرفت ....من فرزند فاطمه زهرایم ... آنقدر به اين سخنان ادامه داد كه شيون مردم به گريه بلند شد! يزيد بيمناك شد و به مؤذن دستور داد تا اذان گويد! مؤذن برخاست و اذان را آغاز كرد، همين كه گفت: اشهد ان محمدا رسول الله، امام به جانب يزيد روى كرد و گفت: اين محمد كه نامش برده شد، آيا جد من است و يا جد تو؟ ! اگر ادعا كنى كه جد توست پس دروغ گفتى و كافر شدى، و اگر جد من است چرا خاندان او را كشتى و آنان را از دم شمشير گذراندى؟" [۱۷]
خلفای معاصر
- یزید پسر معاویه (۶۱- ۶۴ ق)
- عبدالله پسر زبیر (۶۱ - ۷۳)
- معاویه پسر یزید (چند ماه از سال ۶۴)
- مروان پسر حکم (نه ماه از سال ۶۵)
- عبد الملک پسر مروان (۶۵- ۸۶)
- ولید پسر عبدالملک (۸۶- ۹۶)[۱۸]
دوران امامت
با کشته شدن حسین بن علی و با قیام مختار اکثریت شیعیان روی به مختار گردانیدند و مختار نیز قیام خود را به نیابت محمد حنفیه فرزند دیگر علی عنوان میکرد. به گفته مادلانگ در دانشنامه اسلامی در این زمان به مدت یک نسل رهبری شیعیان در خارج از دایره فرزندان فاطمه بود. علی بن حسین نیز از فعالیتهای شیعه دوری گزیده بود و پیروان چشمگیری بسوی خود جذب نکرده بود.[۱۹] از ۵۷ سال زندگی خویش، به مدت ۳۴ سال امام شیعیان بود.[۲۰].[۲۱]
به گفته منابع شیعی مهمترین برنامههای علی بن حسین در این دوره بر محورهای زیر استوار بود:
-
- نشر مبانی اعتقادی و فرهنگی شیعه
- تربیت نیروهای صالح و کارآمد برای تشیع
- افشای چهره امویان
- مبارزه با افکار و اندیشههای منحرف
- زنده نگه داشتن یاد و خاطره عاشورا و رساندن پیام آن به مسلمانان[۲۲]
- اگر چه در زمان امامت علی بن حسین مردم بیشتر پیرو ارزشهای خلافت بودند و شرایط مناسبی برای ایشان فراهم نبود؛ با این حال علی بن حسین با تکیه بر احادیث نبوی سیره فقه شیعه را پی ریزی کرد و شرایط را برای بیان جزئیات برای محمد باقر و جعفر صادق فراهم آورد.[۲۳]
او آموزهها و رهنمودهای خویش را در غالب دعا بیان میکرد که به «صحیفه سجادیه» معروف است. نویسندگان شیعه «صحیفه سجادیه» را بعد از قرآن و نهج البلاغه غنیترین گنجینه معارف به شمار میآورند؛ به طوری که آن را «همتای قرآن»، «انجیل اهل بیت» و «زبور آل محمد» نامیدهاند.[۲۴][۲۵] نمونه دیگر دعایی است که به یکی از نزدیکترین یاران خود «ابوحمزه ثمالی» آموخت و در سحرهای ماه رمضان خوانده میشود.[۲۶]
قصیده فرزدق
در منابع تاریخی از جمله منابع شیعی آمده است هشام بن عبدالملك به حج آمده بود و كثرت جمعیت مانع شد كه حجرالاسود را استلام كند. پس در گوشهای برای او فرشی انداخته و نشسته بود كه اعلی بن حسین وارد طواف شد و وقتی به حجرالاسود رسید، مردم كنار رفتند و مكرّر استلام نمود. هشام فوق العاده ناراحت شد. یكی از اطرافیان پرسید: این مرد كیست كه مردم چنین به او احترام دارند؟ هشام تجاهل كرد و گفت نمیدانم. "همام بن غالب، معروف به «فرزدق»، شاعر زبردست و تواناي عرب، با آنكه به واسطه كار و شغل و هنر مخصوصش پيش از هر كس ديگر مي بايست حرمت و حشمت هشام را حفظ كند، چنان وجدانش تحريك شد و احساساتش به جوش آمد كه فورا گفت: «لكن من او را مي شناسم.» و به معرفي ساده قناعت نكرد، بر روي بلندي ايستاده، قصيده اي مشهور في البداهه سرود. در ضمن اشعارش چنين گفت: «اين فرزند بهترين بندگان خداست. اين است آن پرهيزكار پاك پاكيزه مشهور. اينكه تو مي گويي او را نمي شناسم، زياني به او نمي رساند. اگر تو يك نفر فرضا نشناسي، عرب و عجم او را مي شناسد.»" [۲۷]
فرزندان
شیخ مفید اولاد علی بن الحسین را پانزده نفر دانسته:
- محمد باقر که مادرش امّ عبدالله، فاطمه بنت حسن بن علی بوده.
- عبداالله، دختر او فاطمه مادر اسماعیل پسر جعفر صادق بود.
- حسن
- حسین
- زید
- عمر
- حسین اصغر، نیای مرعشیان
- عبد الرحمن
- سلیمان
- علی (کوچکترین فرزند)، نیای سادات تفرش
- خدیجه
- محمد اصغر
- فاطمه
- علیه
- امّ کلثوم[۲۸]
اصحاب
مشهورترین اصحاب و راویان سجاد عبارتاند از:
- ثابت بن دینار معروف به ابوحمزه ثمالی
- ابوخالد کابلی
- یحیی بن ام طویل
- سعید بن جبیر
- سعید بن مسیب
- عمرو بن عبدالله سبیعی[۲۹]
آثار
آن چه از آثار ایشان باقی مانده و تاکنون موجود است، یکی مجموعه دعاها و نیایش های وی است که با عنوان صحیفه سجادیه نامبرده شده است. دیگری رساله ای با عنوان رسالة الحقوق است و همینطور در منابع حدیثی نیز، نقل ها و جملاتی از علی بن الحسین برجای مانده است.
درگذشت
در روایات شیعه آمدهاست که او با زهر ولید بن عبدالملک کشته شد[۳۰].[۳۱] تاریخ مرگ او ۹۴ یا ۹۵ هجری قمری است؛ گرچه منابع مختلف سالهای ۹۲، ۹۳، ۹۹ و ۱۰۰ هجری قمری را نیز ذکر کردهاند[۳۲] . او در مدینه و در خانه خود درگذشت و در قبرستان بقیع کنار قبر امام حسن مجتبی مدفون است.[۳۳]